pisanie

W języku zakotwiczona jest dominująca ideologia, zatem istnieje związek między nim a postawami.

Ruchom emancypacyjnym towarzyszą zmagania na płaszczyźnie języka. Naładowane uprzedzeniami etykiety bywają zastępowane określeniami implikującymi pozytywną tożsamość grup dotychczas dyskryminowanych. Uwagę zwraca się m.in. na to, że na emocje szczególnie mocno oddziałują etykiety rzeczownikowe, gdyż — zasłaniając całą osobę — prezentują tylko negatywny stereotyp. Przymiotniki zaś wskazują na wybrane cechy ludzi. (Czasami emancypujące się grupy zawłaszczają negatywne etykiety, by odebrać im pejoratywne znaczenie.)

Takie modyfikacje zwyczajów językowych są z jednej strony wynikiem zmian zachodzących w świadomości społecznej, a z drugiej strony te zmiany powodują. Zatem nie chodzi tu o narzucanie zadekretowanej i abstrakcyjnej poprawności politycznej, lecz o wspomożenie procesu stopniowych zmian wynikających z refleksji zainteresowanych grup i ludzi im przychylnych.

W związku z ruchem na rzecz eliminowania dyskryminacji ze względu na orientację seksualną, proponuje się stosowanie następujących form, które w języku polskim już się pojawiają:

—geje i lesbijki (określenie preferowane przez znaczną część tej grupy) zamiast geje, gdy chodzi o osoby obu płci (odpowiednik angielskiego gay people); nie: pederaści i lesbijki

—gejowski i/lub lesbijski / gejowsko-lesbijski zamiast gejowski, gdy chodzi o sprawy osób obu płci (odpowiednik angielskiego określenia gay, gdy odnosi się ono do mężczyzn i/lub kobiet)

—homoseksualni, ludzie homoseksualni, homoseksualny, mężczyzna homoseksualny zamiast homoseksualiści, homoseksualista. Forma osoby homoseksualne jest mniej szczęśliwa. (Dawną formę niemiecką Homosexualisten zastąpiono formą przymiotnikową die Homosexuellen. Patrz niżej: Homosexualismus. Porównaj polskie formy rzeczownikowe i przymiotnikowe: bogacze – bogaci, biedni – biedacy itd.)

—homoseksualność zamiast homoseksualizm (Ta druga forma powstała w XIX wieku jako termin [pseudo]medyczny, por. reumatyzm, astygmatyzm itd. Forma na –izm pokutuje w języku polskim, rosyjskim czy ukraińskim, do których weszła bezpośrednio lub pośrednio z języka niemieckiego. W niemczyźnie formę Homosexualismus zastąpiono formą Homosexualität, por. ang. homosexuality, fr. homosexualité, chorwackie homoseksualnost, nowsze rosyjskie gomoseksualnost’ itd. Przez analogię powstała forma heteroseksualizm; pojawia się ona rzadko, ale także proponuje się heteroseksualność (tudzież heteroseksualni, ludzie heteroseksualni), tak samo jak np. seksualność kobiet zamiast seksualizm kobiet.

[—ludzie żyjący z HIV/AIDS, ludzie żyjący z HIV, ludzie żyjący z AIDS zamiast nosiciele HIV i chorzy na AIDS jako odpowiednik angielskiego określenia people living with HIV/AIDS (przyjętego przez Światową Organizację Zdrowia); w obliczu lęku, niewiedzy i dyskryminacji chodzi o zastąpienie odczłowieczającej etykiety medycznej określeniem otwierającym oczy na fakt, że chodzi o ludzi (mających swoje prawa) i że oni żyją (używane ostatnio w Polsce określenie ludzie żyjący z HIV i chorzy na AIDS jest nieszczęśliwe, gdyż sugeruje, jakoby ci drudzy nie należeli do świata żywych)]

—pary jednopłciowe, związki jednopłciowe zamiast pary homoseksualne, związki homoseksualne, ponieważ chodzi tu o tę samą płeć dwóch osób; określenie homoseksualny konotuje też seksualne zachowanie, co może być sprawą drugorzędną

—pary różnopłciowe, związki różnopłciowe zamiast pary heteroseksualne, związki heteroseksualne, ponieważ chodzi tu o odmienną płeć dwóch osób; określenie heteroseksualny konotuje też seksualne zachowanie, co może być sprawą drugorzędną

—odmieńcy jako tłumaczenie angielskiego (zawłaszczonego negatywnego) określenia queer people

—prostytut zamiast męska prostytutka (chodzi o zachowanie symetrii płci w języku)

—wychodzenie z ukrycia / ujawnianie się (nie: wychodzenie z podziemia, gdyż to nie działalność konspiracyjna) zamiast anglicyzmu coming out; chodzi o trafienie z tą ideą do przeciętnego człowieka

—wyciągnąć (kogoś) z ukrycia jako odpowiednik angielskiego określenia to out (somebody) oznaczającego ujawnienie homoseksualnej orientacji innej osoby, zwłaszcza kogoś o zinternalizowanej homofobii, kto mając władzę działa na szkodę lesbijek i gejów

Poleca się analizy socjolingwistyczne, np.:

Fairclough, Norman, Language and Power (2 wyd.), Harlow, New York, 2001.

Karwatowska, M., Szpyra-Kozłowska, J., Lingwistyka płci, Lublin, 2005.

Warszawa – Kraków, luty 2006.