Każda lesbijka powinna choć trochę kojarzyć postać Safony – wszak jest „matką” nas wszystkich. Pierwsza znana postać homoerotyczna, autorka pięknych wierszy do kobiet, od wyspy na której mieszkała pochodzi słowo „lesbijka”, od jej imienia przymiotnik „saficzny”. Warto poznać trochę lepiej naszą pramatkę. Niestety z jej biografii niewiele informacji jest pewnych.

Safona. Fresk znaleziony w Pompejach

Safona żyła ok 650 lat przed naszą erą. Pochodziła z zamożnej rodziny, miała trzech braci. Była cenioną poetką swoich czasów – do dziś zachowały się monety z jej wizerunkiem, stawiano jej pomniki, grawerowano jej wizerunek na naczyniach. Obok Pindara i Anakreonta zaliczana była do „trójcy” najwybitniejszych poetów starożytności. Tak jak Homera nazywano Poetą, tak ją nazywano Poetką. Platon pisał o niej jako o dziesiątej Muzie.
Żyła na wyspie Lesbos. Wiadomo, że w domu Safony mieściła się siedziba koła ku czci Afrodyty, gdzie młode, niezamężné dziewczęta prawdopodobnie uczyły się pod okiem poetki muzyki, tańca, poezji (niektórzy naukowcy uważają, że niekoniecznie). Jest to ważny obrzęd inicjacyjny, który stanowił kluczowy element edukacji kobiet w starożytności, a także był istotnym elementem trwania państwa. Nie było tajemnicą, że obdarowywała swoje podopieczne szczególnym uczuciem, którego wyraz do dziś stanowią homoerotyki, które pisała. Jej liryki miłosne były pełné radości z miłości i smutku z rozstania, gdy dziewczęta wychodziły za mąż.

Z jej dzieł (a było ich ponad 6 tysięcy) do dziś zachowało się zaledwie kilkanaście. Oczywiście fragmenty, które znamy dziś opowiadają i miłości i pasji do różnych osób (różnej płci). Późniejsi autorzy porównują jej relację z kobietami do relacji Sokratesa z chłopcami. Musimy jednak pamiętać, że często tłumaczenia były poprawiane, zgodnie z wymogami współczesnej moralności. Niektóre z jej dzieł nie zachowały się w oryginale, a jedynie w przekładach, cytatach i tłumaczeniach. Biorąc pod uwagę rosnącą niechęć do homoseksualności istnieje duże prawdopodobieństwo nadużyć na tym polu. Powstały nawet wiersze, które przypisywano Safonie, które szydziły z kobiet kochających kobiety.
Warto jednak traktować te elementy jako fragment jej spuścizny – gdyby nie jej seksualność, jej dzieła może przetrwałyby do dziś nie będąc tak cenione.

Wszystkie nieporozumienia dotyczące jej życia wzięły się z okresu średniowiecza, kiedy to postanowiono Safonę z heteroseksualizować. W Księdze Sudy istnieje wzmianka, że Safona wzięła ślub, ale to jedyne miejsce, gdzie podana jest ta informacja – co więcej imię jej wybranka, po przetłumaczeniu brzmi „Penis z męskiej wyspy” – istnieje więc przesłanka, że jest to po prostu żart. W niektórych źródłach można również znaleźć informacje o relacji miłosnej między Safoną i jej przyjacielem Alkajosem.
Większość wierszy poetki było naumyślnie palonych i niszczonych przez Chrześcijan – choć nie zachowały się żadne dowody historyczne, a wręcz sugeruje się, że Papież Grzegorz VII czy Grzegorz z Nazjansu byli fanami poetki. Jest to o tyle dziwne, że to właśnie Grzegorz VII rozpoczął centralizację kościoła i był pomysłodawcą celibatu – bardziej jednak jest znany z ekskomuniki cesarza Henryka IV, który w 1077 pielgrzymował do Canossy w celu odkupienia win, a później z walki z antypapieżem Klemensem. Z kolei Grzegorz z Nazjansu w 380 roku w ramach zwalczania homoseksualności nakazał palenia poezji Safony (choć, oczywiście dowodów brak).

Przez lata interpretowano, że Safona nie była lesbijką, a jedynie pisała wiersze z perspektywy męskiej i wcale nie były autobiograficzne. Safona z resztą przez lata była marginalizowana i wypychana z historii i literatury. W „Amour et sexualie en Occident” pojawia się poezja Safony (bez informacji o poetce), podczas gdy o homoseksualności (oczywiście męskiej) są 3 artykuły (o Grecji, Rzymie i XVIII wieku). W „Historie des femmes” istnieją jedynie aluzje (słownie trzy) do postaci Safony. O lesbijkach w całej książce nie ma już słowa. Podobnie w „Historie de la vie privee” – autor uzasadnia, że o safistkach pisać się nie da, chyba, że o tych w burdelach i więzieniach. Przykładów można by mnożyć.
W średniowieczu powstał mit o śmierci Safony – rzekomo zakochała się w rybaku Faonie (demonie z orszaku Afrodyty). Gdy ten odrzucił jej miłość, ona rzuciła się ze skały.
W rzeczywistości rodzina Safony przeprowadziła się na Sycylię, a po okresie niepokojów politycznych poetka wróciła na wyspę, gdzie kontynuowała pisanie swoich dzieł (m.in. epitafiów i pieśni historycznych). Zmarła ok. 600 r. p.n.e. (wg innych źródeł żyła między 630 a 570 rokiem p.n.e.).
Kolejnym powodem dla którego jej dzieła nie przerwały do naszych czasów była bariera językowa oraz duże przemiany kulturowe (w średniowieczu tego typu poezja, nie związana z religią oraz homoerotyczna była po prostu poza kanonem). Już w XII wieku większość jej dzieł zostało zniszczonych i zgubionych.

Przypuszcza się, na podstawie jej poezji, że miała córkę imieniem Kleis. Istnieje jednak duże prawdopodobieństwo, że taką interpretację nadano jej wierszom podczas kolejnych tłumaczeń.

Z ciekawostek kulturowych: Safona pojawia się w Xenie, wojowniczej księżniczce (sezon 6 odcinek 19) – Gabriela dostaje od Xeny poemat „Do ukochanej” (tekst poniżej), który jest najbardziej znanym wierszem lesbijskim. W 2008 roku powstał ukraiński film: „Safona”.

Musimy pamiętać, że użycie słowa lesbijka pojawiło się dopiero w XIX wieku. Wcześniej, używano słowa „trybadyzm” (znaczący tyle co pocieranie się, w domyśle łechtaczek). Więcej na ten temat znajdziecie w książce: „Związki miłosne między kobietami od XVI do XX wieku” Marie-Jo Bonnet.

Do ukochanej:

lecz w piersi mej drży serce pełné lęku
i gdy na ciebie patrzę, głosu z krtani
dobyć nie mogę,

zamiera słowo, dreszcz przenika ciało
albo je płomień łagodny ogarnia.
ciemno mi w oczach, to znów słyszę w uszach
szum przejmujący.

Oblana potem, drżąca, zalękniona
blednę jak zwiędła, poszarzała trawa.

i już niewiele brak, abym za chwilę
padła zemdlona
Ze wszystkim jednak trzeba się pogodzić

[tłum. Janiny Brzostowskiej]